Wstęp
„Gęsiówka” to powszechnie używana nazwa kompleksu więziennego, który znajdował się w Warszawie, przy zbiegu ulic Gęsiej i Zamenhofa. Historia tej lokalizacji jest ściśle związana z tragicznymi wydarzeniami II wojny światowej oraz stalinowskim okresem w Polsce. W tym artykule przyjrzymy się różnym etapom istnienia „Gęsiówki”, począwszy od czasów przedwojennych, przez jej funkcję w czasie okupacji niemieckiej, aż po okres po 1945 roku.
„Gęsiówka” przed II wojną światową
Historia kompleksu „Gęsiówka” sięga czasów przed II wojną światową, kiedy to na Muranowie mieściły się koszary artyleryjskie wybudowane w epoce stanisławowskiej. W 1875 roku władze carskie przekształciły ten obiekt w więzienie wojskowe. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, kompleks nadal pełnił tę samą funkcję, a w latach 1920–1939 działało tam Wojskowe Więzienie Śledcze. Już wtedy nazwa „Gęsiówka” stała się powszechna wśród mieszkańców Warszawy i przypisywano jej mroczne konotacje związane z przetrzymywaniem więźniów.
Okupacja niemiecka i Areszt Centralny
W czasie II wojny światowej, szczególnie podczas oblężenia Warszawy we wrześniu 1939 roku, budynki koszarowe ucierpiały wskutek bombardowań. W październiku 1940 roku kompleks znalazł się w granicach getta warszawskiego. W czerwcu 1941 roku Niemcy zorganizowali tam Areszt Centralny dla Dzielnicy Żydowskiej, który podlegał Policji Polskiej Generalnego Gubernatorstwa. Warunki panujące w areszcie były dramatyczne – przepełnienie celi, brak podstawowych warunków sanitarnych oraz wysokie wskaźniki śmiertelności spowodowane chorobami zakaźnymi były codziennością dla osadzonych.
Areszt Centralny stał się miejscem pierwszych masowych egzekucji w getcie warszawskim. Liczne osoby zostały rozstrzelane za drobne przewinienia, a deportacje do obozów zagłady rozpoczęły się już latem 1942 roku. Więźniowie Aresztu Centralnego byli jednymi z pierwszych, którzy trafili do Treblinki podczas akcji deportacyjnej.
Wychowawczy obóz pracy
Jesienią 1942 roku Niemcy przekształcili część „Gęsiówki” w wychowawczy oboz pracy policji bezpieczeństwa. Obóz skupiał głównie Polaków zatrzymywanych za drobne przestępstwa oraz osoby podejrzewane o współpracę z partyzantami. Choć warunki bytowe były trudne, były one lepsze niż na pobliskim Pawiaku. Więźniowie pracowali głównie na rzecz niemieckich przedsiębiorstw oraz przy robotach rozbiórkowych na terenie byłego getta.
Obóz ten miał charakter karny i był miejscem tymczasowego zatrzymania dla osób schwytanych „po aryjskiej stronie”. W ciągu kilku miesięcy jego istnienia odbywały się tam liczne aresztowania i zatrzymania, co tylko potęgowało atmosferę strachu i niepewności.
Utworzenie KL Warschau
W drugiej połowie 1943 roku utworzono na terenie byłego getta oboz koncentracyjny znany jako KL Warschau. Obóz ten korzystał z infrastruktury „Gęsiówki” i przyjął pierwszych więźniów – niemieckich kryminalistów oraz Żydów deportowanych z różnych krajów Europy. Warunki życia w KL Warschau były skandaliczne; więźniowie zmuszani byli do wykonywania ciężkiej pracy przy rozbiórkach oraz segregacji mienia pozostawionego przez Żydów.
Obozowe życie było pełne cierpień; śmiertelność wynikała nie tylko z brutalnych warunków pracy, ale także z głodu i chorób. W latach 1943-1944 KL Warschau stał się miejscem masowych egzekucji zarówno Żydów, jak i Polaków, którzy znaleźli się w rękach gestapo.
Lata powojenne i upamiętnienie
Po zakończeniu wojny „Gęsiówka” była wykorzystywana przez sowieckie NKWD jako oboz dla jeńców niemieckich oraz członków Armii Krajowej. Warunki panujące w obozie były równie złe jak te sprzed lat. Wkrótce potem Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego przejęło teren i utworzyło Centralny Obóz Pracy dla Odbudowy Warszawy, gdzie przetrzymywano niemieckich jeńców wojennych.
Po wojnie na terenie „Gęsiówki” przeprowadzono prace ekshumacyjne, które ujawniły tragiczne skutki lat terroru – odnaleziono prochy tysięcy osób zamordowanych w obozie. W latach 50-tych XX wieku kompleks został ostatecznie zlikwidowany, a jego historia została zapomniana przez wiele lat.
Stan obecny
Dziś na miejscu dawnego kompleksu „Gęsiówka” znajduje się skwer oraz Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Mimo że historyczne budynki zostały rozebrane, pamięć o ofiarach tego miejsca jest pielęgnowana przez różnorodne inicjatywy upamiętniające – tablice pamiątkowe oraz prace badawcze prowadzone przez różne instytucje historyczne.
Warto dodać, że od 1994 roku na rogu ulic Anielewicza i Okopowej widnieje tablica upamiętniająca wyzwolenie obozu KL Warschau przez Batalion „Zośka”. Również badania archeologiczne prowadzone na terenie byłego obozu dostarczają cennych informacji na temat tragicznych losów ludzi przetrzymywanych w tym miejscu.
Zakończenie
„Gęsiówka” to symbol tragicznych wydarzeń związanych z II wojną światową oraz stalinowską rzeczywistością Polski. Historia tego miejsca przypomina o cierpieniu wielu ludzi i koniecz
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).